Page 430 - Kuran Yolu Meal bildinmi bildinmi.com

2 / BAKARA SÛRESİ · 275 – 281

İbn Abbas bu hükmü benimserken, ribâ kavramını değiştiren hadisle-
ri kullanım dışı bırakmış, “Sanki Kur’an âyetlerinin mâna ve kapsamı-
nı, âhâd hadis rivayetleriyle daraltma ve değiştirmeyi câiz görmediğini
ifade etmiştir.” İbn Abbas’ın, ribânın başka çeşitlerini de yasaklayan
hadisleri işitince bu görüşünden döndüğü de rivayet edilmiştir (I, 530).
b) Daha ziyade İbn Abbas’a nisbet edilen birinci görüşü sahâbe, tâbiîn ve
sonraki dönemlerde gelen müctehidlerin çoğunluğu benimsememişler-
dir. Onlara göre İslâm ribâ kavramını değiştirmiş, hadisler onun içine –
Câhiliye ribâsına ek olarak– belli malların peşin alım satımlarındaki faz-
lalığı (ribe’l-fadl), fazlalık bulunmadan da olsa aynı cins mallar arasında
veresiye trampayı (ribe’n-nesîenin bir çeşidi), hatta şarap satımı ve hileli
satımlar gibi bazı meşrû olmayan ticarî işlemleri de sokmuştur (hadisler
için bk. Buhârî, “Menâkıbü’l-ensâr”, 19; Müslim, “Müsâkat”, 80 vd., 101
vd.).
Ribânın kapsamını genişleten hadislerde, birbiriyle peşin fazlalıklı
veya veresiye olarak eşit ve fazlalıklı mübâdele edilen (alınıp satılan) ve
böylece ribâlı satım gerçekleşmiş bulunan altı mal çeşidinden söz edil-
miştir: Altın, gümüş, hurma, buğday, arpa, tuz. Hadislere göre meselâ bir
gram altın peşin olarak iki gram altınla değişilirse (mübâdele edilirse,
alınır satılırsa) faiz gerçekleşir; kezâ bir gram altın yine bir gram altın
karşılığında veresiye satılırsa yine faiz gerçekleşir. Altınla gümüş peşin
birbiriyle değiştirilirse fazlalık faiz olmaz, veresiye olarak değiştirilirse
gram fazlalığı faiz olur. Altın veya gümüşle hadislerde sayılan diğer mallar
alınır satılırsa hem fazlalık bulunması hem de veresiye olması halinde
bile faiz gerçekleşmez. Hadislerin getirdiği bu genişletme ve açıklamalar
müctehidleri ikinci bir tartışmaya sokmuştur: Faizin gerçekleştiği (ribevî)
mallar bu altı maldan mı ibarettir, yoksa bunlar örnek olarak zikredilmiş
olup diğer malları da içine almakta mıdır? Eğer ikinci ihtimal söz konusu
ise bu mallar diğerlerinden hangi ölçü ve vasıfla (illet) ayrılacaktır?
Dâvûd ez-Zâhirî, İbn Hazm gibi kıyas yoluyla hüküm çıkarmayı câiz gör-
meyenlere göre faiz ancak hadislerde geçen altı malda gerçekleşir, bunla-
rın dışında kalan mallar nasıl alınır satılırsa satılsın faizli satım oluşmaz.
Meselâ bir ton pirinci iki ton pirinç karşılığında satmakla faizcilik yapıl-
mış olmaz ve bu satım câiz olur (İbn Hazm, el-Muhallâ, VIII, 501 vd.)

432