Page 449 - Kuran Yolu Meal bildinmi bildinmi.com

2 / BAKARA SÛRESİ · 284

aynen böyle söylemişler, bu cümleyi tekrarladıkça dilleri de buna alış-
mıştı. Bunun üzerine (onların bu tutumunu öven) 285. âyet, daha sonra
da 284. âyete açıklık getiren ve bir bakıma sahâbenin bu âyetle ilgili yuka-
rıdaki anlayışlarını düzelten “Allah hiçbir kimseyi gücünün yetmediği bir
şeyle yükümlü kılmaz...” meâlindeki 286. âyet nâzil olmuştur.
Müslim yukarıda özetlenen rivayetin ardından aynı konuyla yakından
ilgisi bulunan şu meâldeki hadisleri de nakletmiştir: “Allah ümmetimin
içinden geçirdiklerini –söylemedikçe ve yapmadıkça– bağışlamıştır”
(“Îmân”, 201-202).
“Kulum iyi bir şeyi yapmaya niyetlendiği zaman ona bir sevap yazarım,
onu yaptığı zaman ise ondan 700’e kadar katlayarak sevap yazarım. Kötü
bir şey yapmaya niyetlenip de onu yapmadığı zaman günah yazmam, yap-
tığı takdirde ise bir günah yazarım” (Müslim, “Îmân”, 204-207).
Sahâbe Resûlullah’a gelerek zihinlerinden, inançla ilgili olup açıklama-
ları mümkün olmayan bazı kötü düşüncelerin gelip geçtiğini söyledikle-
rinde Allah’ın elçisi kendilerine şu cevabı vermiştir: “O imanın ta kendi-
sidir” (Müslim, “Îmân”, 209).
Meâlleri nakledilen âyet ve hadisleri, birbiriyle çelişmeyen bir mâna
çerçevesine doğru anlayabilmek için bir bütün halinde düşünmek,
“insanların içlerinden geçirip açığa bile vurmadıkları bir şeyden hesa-
ba çekilmeleri ve Allah isterse azap görmeleri” hükmüyle –yine Allah’ın
açıkladığı– “zihinden geçirilip yapılmayan kötülüklere günah yazılma-
ması, zihinden gelip geçen şeyler gibi insanın hâkim olamayacağı (gücü-
nün yetmeyeceği) düşüncelerden dolayı sorumluluğun bulunmaması”
hükümlerini uzlaştırmak gerekmektedir. Tefsirciler bu maksatla farklı
yorumlar yapmışlardır.
1. Yukarıda meâli verilen hadise göre âyetin hükmü kaldırılmıştır. Yani
Allah Teâlâ önce zihinden geçenlerden de insanları sorumlu tutacağı-
nı bildirmiş sonra da bu hükmü, “insanın gücünün yetmeyeceği, elinde
olmayan şeylerin sorumluluk konusu olmayacağını bildiren” âyetle kal-
dırmıştır. Şevkânî sahih hadisler bulunduğu gerekçesiyle bu nesih tezini
savunmuştur (I, 339).
2. İbn Abbas’tan bu hükmün, şahitliği gizlemek ve yalancı şahitlikle
ilgili olduğu yorumu nakledilmiştir. Yukarıdaki âyetlerde borcu yazdır-
ma, şahitlik, rehin gibi tedbirler emredildikten sonra borcun taraflarının

451